حالا عربستان، سینما دارد/ نگوییم پول؛ ایده و موضوع دارند

عصر ایران؛ سعید دهقانی- مگر عربستان هم صنعت سینما دارد؟ پاسخ این پرسش چند سالی است که مثبت است. اما این صنعت در سرزمین سعودی‌ها نوپا ولی رو به ترقی است. 

از ابتدای دهه 1980 سالن‌های سینما ممنوع بودند و تولید فیلم به صورت رسمی وجود نداشت. حتی با وجود تلاش‌های سرمایه‌گذاران و سینماگران باز هم تا کمتر از یک دهه پیش فیلم‌سازی در عربستان سعودی بی‌رونق بود. ولی رفته رفته با توسعه فرهنگی و نیاز مخاطبان سینما به تولیدات داخلی، هنر هفتم جایگاهش را در عربستان پیدا کرد. در سال 2018 سینماها بازگشایی شدند و این هنر-صنعت روزبه‌روز پیشرفت کرد.

برعکس بسیاری از کشورها که سینما روندی تدریجی را برای رسیدن به پیشرفت و جهانی شدن طی می‌کند، عربستان یک‌ شبه این مسیر را پیمود. از 2018 به این سو پادشاهی سعودی سرمایه‌گذاری‌های سنگینی بر روی این حوزه داشت. پای سرمایه‌گذاران خصوصی نیز در میان بود و همین امر باعث شد میلیاردها دلار روانه این بازار شود. تأسیس نهادهایی با هدف ساخت فیلم مانند Saudi Film Commission و هم‌چنین جذب فیلم‌سازان عرب سایر کشورهای عربی و حتی فیلم‌سازان غربی از جمله مهمترین اقداماتی بود که به هنر-صنعت سینما در عربستان جان بخشید. 

بی‌تردید هدف از این سرمایه‌گذاری‌ها ساخت صنعت سرگرمی برای سعودی‌ها بوده است؛ تقاضا برای تماشای فیلم‌های تولید شده در عربستان برای سعودی‌ها، نیاز به عرضه را افزایش داشت. ولی فراتر از بازار عرضه و تقاضای سرگرمی، عربستان سعودی با تولید برخی از آثار شاخص سینمایی تصویر فرهنگی خود را در جهان تغییر داد. 

برای مثال فیلم «نورة» محصول سال 2024 عربستان سعودی که روایتی آرام، انسانی اما ملال‌آور از زیست یک زن سعودی در دهه 90 میلادی را به تصویر می‌کشد یکی از مهمترین آثار سینمایی این کشور است. این فیلم، نخستین اثر سینمایی حاضر در بخش رسمی جشنواره کن بود و در سطح بین‌المللی مورد استقبال و تشویق منتقدان قرار گرفت. 

در مجموع می‌توان با بررسی آثار سینمایی عربستان که در سال‌های گذشته به جشنواره‌های ونیز، برلین و کن راه یافته‌اند به این واقعیت پی برد که این کشور آینده‌ای درخشان در صنعت سینمای خاورمیانه خواهد داشت. 

افزون بر حضور فیلمسازان سعودی در جشنواره‌های بین‌المللی، جشنواره‌هایی نیز در این کشور برگزار می‌شود که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به «مهرجان البحر الأحمر السینمائي الدولي» (جشنواره سینمایی بین‌المللی دریای سرخ) اشاره کرد که هر ساله در شهر جده برگزار می‌شود و میزبان شمار فراوانی از فیلم‌سازان کشورهای مختلف است.

در میان آثار شاخص سینمای عربستان که در پایان این نوشته به چند نمونه از این فیلم‌ها اشاراه می‌کنم، چند ویژگی قابل تأمل است: 

نخست نقش پررنگ زنان؛ هم به عنوان فیلمساز و هم به عنوان سوژه داستان فیلم. برای نمونه یکی از بزرگترین کارگردانان سعودی «هیفاء المنصور» است که بیشتر آثارش نیز رنگ و بوی زنانگی دارد و بیشتر از جهان زن سعودی روایت می‌کند. از دیگر شاخصه‌های سینمای عربستان، نوعی از واقع‌گرایی یا رئالیسم است که نقش قهرمان و ضدقهرمان در آن کم‌رنگ است. در واقع بیشتر مسائل اجتماعی این کشور به پرده در می‌آیند. از این نظر، سینمای سعودی یک صنعت تبلیغاتی نیست که در خدمت حکومت بن‌سلمان باشد.

با این حال با تماشای شماری از این فیلم‌ها می‌توان دریافت که سینماگران مستقیما با سیاست درگیر نمی‌شوند و اگر نقدی به ساختار حکومتی دارند آن را در لایه‌های اجتماعی و با زبانی نرم مطرح می‌کنند. هنر هفتم در عربستان محافظه‌کارانه عمل می‌کند؛ با این وجود هم استقبال مخاطبان عام را جلب کرده، هم در عرصه بین‌المللی حرفی برای گفتن دارد و هم تشویق منتقدان حرفه‌ای سینما را به دنبال داشته. شاید با این روند شتابان دیری نپاید که فیلم‌سازی در عربستان با بسیاری از کشورهای خاورمیانه مثل ترکیه و ایران و مصر رقابت کند.

اگر علاقه دارید از آثار سینمایی عربستان تماشا کنید، پیشنهاد می‌کنم «المرشح المثالية» (نامزد نمونه) را ببینید. «هیفاء المنصور» در سال 2019 این فیلم را ساخت و در جشنواره فیلم ونیز نیز به نمایش درآمد.

این فیلم نگاهی واقع‌گرایانه به چگونگی مشارکت زنان در سیاست‌های محلی دارد. فیلم خوب دیگری که تماشایش را پیشنهاد می‌کنم فیلم «آخر زیارة» (واپسین ملاقات) ساخته «عبدالمحسن الضعبان» محصول 2023 است. فیلمی مینیمال و هنری است که نشان از گرایش‌های هنری آوانگارد در سینمای سعودی دارد. این فیلم ممکن است عامه‌پسند نباشد اما نخبه‌پسند است.

شاید در این‌جا لازم باشد جمله‌ای که برای عنوان این یادداشت نوشتم را تکرار کنم. «سینمای عربستان مدیون پول نیست». افزایش ذائقه هنری و سواد بصری مردم این کشور، نیاز به سرگرمی، توسعه فرهنگی از جمله عواملی است که در کنار سرمایه سینمای این کشور را می‌سازد.

۳۰ تا ۵۰ درصد سرطان‌ها قابل پیشگیری است / مردم به پیشگیری توجه کنند

بیشتر بخوانید:

تنوع جشنواره 44ام/ از کافه و پتروشیمی تا بازی‌های متفاوت قاسم‌خانی و عطاران

استقبال از سینما در عربستان ؛ برترین بازار فیلم منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا

حواشی اولین اکران عمومی فیلم در سینماهای عربستان/ بلیط ۷۵ ریالی برای خانواده‌های سعودی

چرا عربستان به سینما اهمیت داد؟

جشنواره سینمایی "دریای سرخ"‌ عربستان سعودی (+عکس) / مدیر جشنواره: "محدودیت صفر"؛ نظارت و سانسور نداریم/ دیده بان حقوق بشر: "فرهنگ‌ شویی" است

تماشاخانه

موج برکناری زنان متخصص در میراث فرهنگی ایران / غیر متخصصین همچنان بر صندلی قدرت نشسته‌اند

ببینید آتش‌سوزی‌های صنعتی و تجاری در ایران / طی یک ماه بیش از ۳ آتش‌سوزی / نشت گاز ، سهل‌انگاری یا عمدی؟

فیلم های دیگر